Bilişsel Boşaltma: Ders Çalışırken Yapay Zekaya Neyi Bırakmalısın?

Teslim tarihlerini aklında tutmamak için takvime yazarsın. Ders slaytlarının nerede olduğunu hatırlamak zorunda kalmamak için onları kaydedersin. Buna bilişsel boşaltma denir ve bunu gün boyu yaparsın. Yapay zeka çok daha fazlasını bırakmana izin veriyor: özeti, problem setini, taslağı, açıklamayı. Bunların bir kısmı öğrenmene yardım eder. Bir kısmı ise öğrenmeyi sessizce alıp götürür.

Bilişsel boşaltma nedir?

Psikologlar bunu, bir işi daha az zihinsel çaba gerektirecek şekilde değiştiren her türlü fiziksel eylem olarak tanımlıyor (Risko ve Gilbert, 2016). Alışveriş listesi yazmak buna girer. Hatırlatıcı kurmak, parmaklarınla saymak ya da bir tarihi hatırlamaya çalışmak yerine aramak da öyle.

Bunların hiçbiri yeni değil ve çoğu mantıklı. Çalışma belleğin küçüktür. Bilgiyi senin yerine tutan her şey, önündeki iş için daha fazla yer açar. Soru hiçbir zaman boşaltıp boşaltmamak değildir. Soru, neyi devrettiğindir.

Boşaltma ne zaman öğrenmene yardım eder?

Bir dizi deneyde öğrenciler bir dosyadaki kelimeleri çalıştı, sonra dosyayı ya kaydetti ya da kaydetmeden kapattı, ardından ikinci bir dosyayı çalıştı. İlk dosya kaydedildiğinde ikinci dosyayı daha iyi hatırladılar. Kaydetmeye güvenilemediğinde bu fayda ortadan kalktı (Storm ve Stone, 2015).

Hafızan, güvenli bir yerde saklandığına inandığı şeyi bırakır ve bu, sıradaki şeye yer açar. Bir öğrenci için bu şu demek: slaytları, kayıtları, okumaları ve teslim tarihlerini kafandan çıkarıp güvendiğin tek bir yere koymak tembellik değil. Dersi kaybetme endişesiyle uğraşmak yerine dersi dinleyebilmeni sağlayan şey bu.

Boşaltma ne zaman öğrenmenin yerini alır?

Öğrenme almaktan değil, üretmekten gelir. Klasik bir deneyde, bir kelimeyi bir ipucundan kendisi bulan kişiler (hızlı: ç___), çifti yalnızca okuyanlardan (hızlı: çabuk) daha iyi hatırladı. Buna üretme etkisi deniyor (Slamecka ve Graf, 1978). Cevabı, açıklamayı ya da makaleyi bir araç ürettiğinde sonucu alırsın, ama hafızayı inşa eden kısmı yapmamış olursun.

Büyük bir saha deneyi, bunun yapay zekayla nasıl göründüğünü gösteriyor. Türkiye'de 1.000'e yakın lise öğrencisi, 90 dakikalık dört matematik alıştırma oturumunu ya notları ve ders kitabıyla, ya standart bir ChatGPT tarzı asistanla ya da cevap yerine ipucu veren, bir öğretmen gibi tasarlanmış bir sürümle yaptı. Alıştırma sırasında standart asistan grubu notlar grubundan %48, öğretmen sürümü grubu ise %127 daha yüksek puan aldı. Sonra sınav için yapay zeka ellerinden alındı. Standart asistan grubu, onu hiç kullanmamış öğrencilerden %17 daha düşük puan aldı. Öğretmen sürümü grubu, notlar grubuyla aşağı yukarı aynı puanı aldı. Standart gruptaki öğrenciler daha az öğrendiklerini hissetmedi (Bastani ve diğerleri, 2025).

Yapay zeka onları matematikte daha kötü yapmadı. Alıştırmanın onlara öğretmesi gereken kısmını kendisi yaptı ve onlar bunu fark edemedi.

MIT Media Lab'den küçük bir çalışma da aynı yönü gösteriyor. Makale yazan 54 kişiden ChatGPT ile yazan grup, birkaç dakika önce yazdıkları makalelerden alıntı yapmakta geride kaldı (Kosmyna ve diğerleri, 2025). Bu, tek bir görev üzerine yapılmış ve hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir ön baskı; o yüzden onu bir bulgu değil, bir ipucu olarak gör.

Boşaltma kendini besler

Bir şeyi devretmek, bir sonrakini devretmeyi kolaylaştırır. Bir çalışmada insanlar zor genel kültür sorularını ya hafızadan ya da Google ile cevapladı, sonra arayabilecekleri ya da kendileri cevaplayabilecekleri kolay sorular aldı. Google kullanmış olanlar ona yeniden başvurmaya daha yatkındı ve yaklaşık %30'u kolay soruların tek birini bile önce hafızadan denemedi. Bu örüntü, arama yapmak daha eski ve yavaş bir cihaz kullanmak anlamına geldiğinde bile sürdü (Storm, Stone ve Benjamin, 2017).

666 kişiyle yapılan bir anket, yapay zeka araçlarını daha yoğun kullanmanın daha düşük eleştirel düşünme puanlarıyla birlikte görüldüğünü ve ikisi arasındaki bağın boşaltma olduğunu buldu (Gerlich, 2025). Bu bir korelasyon. Düşüşe yapay zekanın neden olduğunu göstermez; daha az eleştirel düşünen insanlar yapay zekaya daha çok yaslanıyor da olabilir. Yine de alışkanlığın seni hangi yöne çektiğini fark etmeye değer.

Farkı nasıl anlarsın?

Çoğu durumu tek bir soru ayırır: Araç yarın ortadan kalksa, bunu yine de yapabilir misin?

Saklama ve lojistik için bunun önemi yok. Kimsenin slaytların nerede olduğunu ezberlemesi gerekmez. Sınavının senden yapmanı isteyeceği her şey için ise çok önemli.

Bırakabileceklerin:

• Slaytlarını, kayıtlarını, okumalarını ve linklerini tek bir yerde tutmak
• Bir şeyi bulmak, mesela hocanın Coase teoremini nerede anlattığını
• Not almak yerine dinleyebilmen için dersi yazıya dökmek
• Neyi ne zaman tekrar edeceğini takip etmek
• Alıştırma sorularını yazmak (cevaplarını sen verdiğin sürece)

Kendinde tutman gerekenler:

• Çözümü görmeden önce problemi çözmeye çalışmak
• Fikri kendi kelimelerinle açıklamak
• Kontrol etmeden önce cevabı hatırlamak
• Makaleyi, ispatı ya da savı yazmak
• Bir cevabın doğru olup olmadığına karar vermek

Öğrenmeyi kaybetmeden yapay zekayı nasıl kullanırsın?

• Önce dene, sonra sor. Problemi önce kendin çözmeye çalış. Sonra yapay zekadan cevabı değil, çözümünü kontrol etmesini ya da bir ipucu vermesini iste.
• Sana soru sormasını iste. “1848 devrimlerinin nedenleriyle ilgili bana soru sor” demek, “1848 devrimlerinin nedenlerini açıkla” demekten sana daha çok şey katar.
• Cevabın nereden geldiğini sor. Sayfayı ya da slaytı gösteren bir cevabı kontrol edebilirsin, kontrol etmek de düşünmektir.
• Kapat ve kendin anlat. Bir açıklama kafana yattığında sohbeti kapat ve kendi kelimelerinle anlat. Anlatamıyorsan neyi çalışman gerektiğini bulmuşsundur. Feynman tekniği de aynı şekilde işler.

Repeatica bunu nasıl halleder?

Repeatica bu çizginin üzerine kurulu. Takip işini o üstlenir. Ders kayıtların, slaytların, okumaların ve kaydettiğin sayfalar tek bir yerde, Kütüphanende durur. Repeatica kayıtlarını yazıya döker; Repeatica'ya sorduğunda aradığını bulur ve cevabı geldiği sayfa, slayt ya da anla birlikte verir, böylece kontrol edebilirsin.

Düşünme sende kalır. Bir kurstaki dersler, kendin cevapladığın alıştırmalarla biter ve istediğinde Repeatica sana her konudan soru sorar. Hatırla ile neyi ne zaman geri getireceğinin takibini Repeatica yapar; bir soru geri geldiğinde onu sen cevaplarsın, sonra Bilemedim ya da Bildim'i seçersin. Repeatica ödevlerini senin yerine yazmaz.

Tekrarlamak Repeatica'nın işi. Bir kez öğrenmek senin işin.

İddia etmediğimiz şeyler

• Yapay zekaya boşaltmanın kötü olduğu. Çoğu sorun değil, bir kısmı öğrenmene yardım bile eder.
• Yapay zekanın beynine zarar verdiği. Bu çalışmaların hiçbiri kalıcı bir zarar göstermiyor.
• Lise sonuçlarının üniversiteye birebir taşındığı. Tek bir okul, tek bir ders ve birkaç oturumdu. Ama örüntü, yani işin senin yerine yapılmasının öğrenmek gibi hissettirip aslında öğrenme olmaması, başka birçok araştırmayla örtüşüyor.
• Repeatica'nın sınav notlarını ya da hafızayı belirli bir oranda iyileştirdiği. Bunu henüz ölçmedik, o yüzden bir sayı vermiyoruz.

Sık sorulan sorular

Bilişsel boşaltma nedir?

Bir işin gerektirdiği zihinsel çabayı azaltmak için kafanın dışındaki bir şeyi kullanmak: bir not, bir takvim, bir arama motoru ya da bir yapay zeka. Terim bilişsel psikolojiden gelir; Evan Risko ve Sam Gilbert 2016'da bu konudaki araştırmaları derledi.

Bilişsel boşaltma kötü mü?

Hayır. Saklama ve lojistiği boşaltmak, zihnini önemli olan işe ayırır; bilgiyi kaydetmek, sonra gelen şeyi öğrenmene bile yardım edebilir. Sorun, işin geliştirmesi gereken düşünmeyi, yani çözmeyi, açıklamayı ya da hatırlamayı boşalttığında başlar.

ChatGPT kullanmak öğrenmene zarar verir mi?

İşi senin yerine yaparsa verebilir. Lise matematik öğrencileriyle yapılan bir saha deneyinde, standart bir ChatGPT tarzı asistanla alıştırma yapanlar sınavda onu kullanmayan öğrencilerden %17 daha düşük puan aldı. Cevap yerine ipucu veren bir sürüm bu düşüşü önledi.

Yapay zekayla, işi ona yaptırmadan nasıl çalışırım?

Sormadan önce problemi kendin dene, cevap yerine ipucu ya da soru iste, her cevabın nereden geldiğini kontrol et ve sohbet kapandıktan sonra öğrendiğini kendi kelimelerinle anlat.

Okumaya devam et

• İstenen zorluklar: iyi çalışmak neden zor hissettirir?
• Aktif hatırlama: çoğu öğrencinin atladığı çalışma tekniği
• Feynman tekniği: basitçe anlatarak öğrenme
• Sınavdan sonra çalıştıklarını neden unutuyorsun?

---

Repeatica öğrenciler için yapay zeka ajanı destekli ders çalışma alanıdır. Derslerindeki her şeyi tek bir yerde topla. Repeatica sınavı geçmene yardım eder ve öğrendiklerinin sende kalmasını sağlar. Bir kez öğren.

Kaynaklar

• Bastani, H., Bastani, O., Sungu, A., Ge, H., Kabakcı, Ö., & Mariman, R. (2025). Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(26), e2422633122. doi.org/10.1073/pnas.2422633122
• Gerlich, M. (2025). AI tools in society: Impacts on cognitive offloading and the future of critical thinking. Societies, 15(1), 6. doi.org/10.3390/soc15010006
• Kosmyna, N., et al. (2025). Your brain on ChatGPT: Accumulation of cognitive debt when using an AI assistant for essay writing task. arXiv preprint. arxiv.org/abs/2506.08872
• Risko, E. F., & Gilbert, S. J. (2016). Cognitive offloading. Trends in Cognitive Sciences, 20(9), 676-688. doi.org/10.1016/j.tics.2016.07.002
• Slamecka, N. J., & Graf, P. (1978). The generation effect: Delineation of a phenomenon. Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory, 4(6), 592-604. doi.org/10.1037/0278-7393.4.6.592
• Storm, B. C., & Stone, S. M. (2015). Saving-enhanced memory: The benefits of saving on the learning and remembering of new information. Psychological Science, 26(2), 182-188. doi.org/10.1177/0956797614559285
• Storm, B. C., Stone, S. M., & Benjamin, A. S. (2017). Using the Internet to access information inflates future use of the Internet to access other information. Memory, 25(6), 717-723. doi.org/10.1080/09658211.2016.1210171